मेलम्ची खानेपानी आयोजना: एक राष्ट्रिय सपनाको दीर्घ संघर्षगाथा
— एक अनुसन्धानमूलक विश्लेषण (अप्रिल २०२६ सम्मको अद्यावधिक)
१. प्रस्तावना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: सपनाको सुरुवात र संघर्षका पहिला कदमहरू
काठमाडौं उपत्यकामा पानीको हाहाकार कुनै नयाँ कुरा होइन। हजारौं वर्षअघिदेखि यो उपत्यका एक सीमित नदीनाला र कुवाका भरमा पानी पिउँदै आएको थियो। तर जब बीसौं शताब्दीको उत्तरार्धमा काठमाडौंको जनसंख्या आकाशिँदो गतिमा बढ्न थाल्यो, खानेपानीको अभाव एउटा भीषण संकटको रूप लिन थाल्यो। धारा सुक्दा भाँडा बोकेर हिँड्ने काठमाडौंबासी, ट्यांकरवाला र पानी व्यापारीको मनपरी मूल्यमा लाखौं खर्च गर्नुपर्ने अवस्था — यही पृष्ठभूमिमा मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको परिकल्पना जन्मियो।
सन् १९७३ मा नै नेपालको पानी समस्यालाई लिएर गरिएको एक अध्ययनले काठमाडौं उपत्यकालाई पानी आपूर्ति गर्न सकिने ३० वटा सम्भावित स्रोतहरूको पहिचान गरेको थियो। त्यसमध्ये बाल्खु, कोड्कु, रोशी र त्रिशूली जस्ता नजिकका नदीहरू पनि थिए। तर राज्यका नीतिनिर्माताहरूको नजर अन्ततः सिन्धुपाल्चोकको हिमाली उपत्यकामा बहने मेलम्ची नदीमा पर्यो। किन? किनभने त्यस क्षेत्रमा जग्गाधनी कम थिए, भूमि अधिग्रहण सजिलो देखिन्थ्यो र नदीमा पर्याप्त पानी पनि थियो।
ऐतिहासिक मिति-विन्दुहरू:
- सन् १९७३: काठमाडौंमा पानीका ३० सम्भावित स्रोतको पहिचान गर्ने अध्ययन।
- सन् १९८८–१९९५: विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सलाहकार संस्थाहरूले मेलम्ची नदीबाट पानी ल्याउन सम्भव छ भनी प्रारम्भिक सिफारिस गरे।
- सन् १९९७: आयोजनाको औपचारिक प्रस्ताव र एसियाली विकास बैंक (ADB) सँग पहिलो संवाद।
- सन् १९९८: मेलम्ची खानेपानी विकास समिति (MWSDB) को स्थापना।
- सन् २००१: ADB ले आयोजनाका लागि ऋण स्वीकृत गर्यो। सुरुको लक्ष्य: सन् २००६ मा काम सम्पन्न गर्ने।
त्यसताका तत्कालीन प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईको पालादेखि नै मेलम्ची एउटा राष्ट्रिय सपनाको रूपमा नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा आयो। प्रत्येक सरकारले सत्तामा आउँदा मेलम्चीको पानी ल्याउने वाचा गर्यो। प्रत्येक बजेटमा मेलम्चीको उल्लेख भयो। तर काठमाडौंबासीका नलमा पानी आउन भने दशकौं लाग्यो। यो आयोजना नेपाली विकास प्रशासनको जटिलता, राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र प्राकृतिक प्रकोपको एउटा जीवन्त प्रतीक बन्यो।
२. प्राविधिक पक्ष र संरचना: जमिनभित्रको इन्जिनियरिङ चमत्कार
मेलम्ची खानेपानी आयोजना आफैंमा एउटा इन्जिनियरिङको अद्भुत कृति हो। हिमाली पर्वतशृङ्खलाको कठोर चट्टानभित्र हातहतियार र विस्फोटक पदार्थको प्रयोग गरेर खनिएको यो सुरुङमार्ग नेपालको पूर्वाधार इतिहासमा एउटा मील-पत्थर हो।
सुरुङमार्ग (Water Diversion Tunnel): मेलम्ची नदीको मुहानस्थल सिन्धुपाल्चोकको अम्बाथान क्षेत्रदेखि काठमाडौं उपत्यकाको सुन्दरीजलसम्म खनिएको यो सुरुङमार्ग २६.५ किलोमिटर लामो छ। यसको व्यास ३ मिटर हो। "ड्रिल र ब्लास्ट" विधि अर्थात् चट्टानमा ड्रिल गरेर विस्फोटक राखी खन्ने पद्धतिद्वारा यो निर्माण गरिएको छ। सुरुङको निर्माण क्रममा गाईथुम, सिन्धु र अम्बाथान गरी तीन ठाउँबाट अडिट सुरुङ (Adit Tunnel) खनिए, जसले मूल सुरुङसम्म पुग्ने पहुँच मार्गको काम गर्यो। यो प्रक्रिया अझ द्रुत र समन्वित बनाउन सक्षम भयो।
हेडवर्क्स (Headworks): सुरुङको मुख अर्थात् मेलम्ची नदीको पानी पथान्तरण गर्ने ठाउँलाई हेडवर्क्स भनिन्छ। यो संरचना अम्बाथानमा निर्माण गरिएको थियो। यसमा बाँध, गेट र सफाइ संयन्त्र सम्मिलित छ। हेडवर्क्सले नदीको पानीलाई छानेर सुरुङमार्गमा पठाउने काम गर्छ। दुर्भाग्यवश, यही संरचना पछि सबैभन्दा बढी विपत्तिको शिकार भयो।
सुन्दरीजल जल प्रशोधन केन्द्र (Water Treatment Plant): मेलम्चीको कच्चो पानी सुरुङबाट काठमाडौं उपत्यकाको प्रवेशद्वार सुन्दरीजलमा आइपुग्छ। यहाँ JICA को आर्थिक सहयोगमा निर्मित जल प्रशोधन संयन्त्र (WTP) ले पानीलाई शुद्ध र पिउन योग्य बनाउँछ। यसको हालको क्षमता प्रतिदिन १७० MLD (मिलियन लिटर प्रतिदिन) छ र भविष्यमा ५१० MLD सम्म विस्तार गर्न सकिने संरचना निर्माण गरिएको छ।
वितरण सञ्जाल (Distribution Network): सुन्दरीजलबाट प्रशोधित पानी काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर उपत्यकाका घरघरमा पुर्याउने काम काठमाडौं उपत्यका खानेपानी लिमिटेड (KUKL) ले गर्छ। स्वयम्भु, ताहाचल, बालुवाटार, विशालनगर, पानीपोखरी, मण्डिखाटार र चाबहिल लगायतका क्षेत्रमा ६४५ किलोमिटर पाइपलाइन बिछाइएको छ वा बिछाउने योजना छ।
३. आर्थिक पाटो र लगानी: बढ्दो खर्च र दातृ निकायहरूको भूमिका
मेलम्ची आयोजनाको आर्थिक इतिहास पढ्दा मन व्यथित हुन्छ। सुरुमा सन् २००१ मा जुन लागत अनुमान गरिएको थियो, त्यो त्यत्तिकै बढ्दो रह्यो। विकासको दुखद यथार्थ यही हो — विलम्बसँगसँगै लागत बढ्छ र बढेको लागत फेरि ढिलाइको कारण बन्छ।
लगानी संरचना (पहिलो चरण):
आयोजनाको कुल बजेट अमेरिकी डलर ३१७.३ मिलियन (पहिलो उप-आयोजना मात्रै US$ २४९.४ मिलियन) थियो, जसमा दातृ निकायहरूको योगदान यस प्रकार छ:
- ADB (एसियाली विकास बैंक): US$ १०३.८ मिलियन (४१.६२%)
- JBIC/JICA (जापान): US$ ४७.५ मिलियन (१९%)
- NDF (नर्डिक विकास कोष): US$ १०.५ मिलियन (४.२%)
- OPEC कोष: US$ १३.७ मिलियन (५.५%)
- नेपाल सरकार: US$ ७३.९ मिलियन (२९.६३%)
तर यो आँकडा केवल कागजी थियो। वास्तवमा आयोजनाको म्याद थपिँदै जाँदा, ठेकेदार फेरिँदा, प्राकृतिक प्रकोप आइपर्दा र बाढीपछिको पुनर्निर्माण कार्यमा खर्च अभूतपूर्व रूपमा बढ्यो।
अहिलेसम्म मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा रु. ६८ अर्ब ६२ करोड खर्च भइसकेको छ। यो रकम प्रारम्भिक अनुमानको कैयौं गुणा बढी हो।
राजनीतिक भ्रष्टाचारको कालो छाया: सन् २०१९ मा ठेकेदार कम्पनी इटालियन सीएमसी दि रेभेनाले नेपाली दुई वरिष्ठ अधिकारीहरू — खानेपानी मन्त्रालयका पूर्वसचिव गजेन्द्रकुमार ठाकुर र मेलम्ची विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक सूर्यराज कादेललाई — रु. ३०० मिलियनको भुक्तानीमा ३% कमिसन माग गरेको भनी आरोप लगाए। यसले ठेकेदार र सरकारबीचको सम्बन्ध बिग्रिएर सम्झौता रद्द भयो।
यसअघि पनि सन् २००५ मा राजाको भ्रष्टाचार नियन्त्रण आयोगले गरेको अनुसन्धानपछि आयोजनाका केही उच्च सरकारी अधिकारीहरूलाई जेल पठाइएको थियो। भ्रष्टाचारकै कारण स्वीडेनले सन् २००६ मा आफ्नो लगानी फिर्ता लिएको थियो।
बजेट विनियोजनको कहानी: आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को बजेटमा अर्थमन्त्री वर्षमान पुनले मेलम्चीका लागि रु. ५० करोड विनियोजन गरे र काठमाडौं उपत्यकामा थप ६४५ किलोमिटर पाइप बिछाउने योजना घोषणा गरे। तर यो बजेट विनियोजन प्रति जनताको विश्वास भने लगभग शून्य बन्दै गएको छ, किनभने हरेक वर्ष मेलम्चीको नाममा बजेट आउँछ तर काम भने ढिलो हुन्छ।
४. विनाशकारी विपत्तिहरू र अवरोध: भूकम्पदेखि महाबाढीसम्म
मेलम्चीको इतिहासमा संकटहरूको एउटा लामो श्रृङ्खला छ। प्रत्येक पटक आयोजना सफलताको नजिक पुग्यो, कुनै न कुनै विपत्तिले पछि धकेल्यो।
इटालियन ठेकेदारको पलायन (२०७५ पुस): मूल ठेकेदार CRCC (चिनियाँ) को असन्तोषजनक कामका कारण सम्झौता रद्द गरिएपछि, सन् २०१३ मा इटालियन कम्पनी CMC di Ravenna लाई नयाँ ठेकेदार नियुक्त गरिएको थियो। तर CMC र सरकारबीच भुक्तानी विवाद चर्किँदा, माघ २५ गते (डिसेम्बर २०१८) मा CMC ले आयोजना अलपत्र छाडेर गयो। आयोजना अन्तिम चरणमा पुगेको दाबी हुँदाहुँदै काम ठप्प भयो।
भूकम्प (२०७२ वैशाख): २०७२ वैशाख १२ को महाभूकम्पले मेलम्ची आयोजनाको पूर्वाधारलाई क्षति पुर्यायो। सुरुङमार्गमा दरार आयो, पहुँचमार्गका पुलहरू भत्किए। थप ढिलाइ अपरिहार्य भयो। तर यो त केवल पूर्वसंकेत थियो।
नाकाबन्दी (२०७२–७३): भारत-नेपाल सीमा नाकाबन्दीले निर्माण सामग्री र इन्धन आपूर्ति अवरुद्ध बनायो। आयोजनाको गति झनै सुस्तायो।
सिनोहाइड्रो र पहिलो पानी (२०७७–७८): CMC गएपछि असोज २०७५ मा चिनियाँ कम्पनी सिनोहाइड्रोसँग बाँकी काम सकाउने गरी सम्झौता भयो। कोभिड महामारीको बाधा पार गर्दै, २०७७ फागुन १० गते (२३ फेब्रुअरी २०२१) बाट पहिलो पटक मेलम्ची नदीको पानी सुरुङमार्फत काठमाडौं उपत्यकामा पठाउन सुरु भयो। फागुन ३०, २०७७ मा तत्कालीन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले काठमाडौंमा पानी वितरणको औपचारिक उद्घाटन गरिन्। सारा देश उल्लासमग्न थियो।
महाबाढी: २०७८ असार र साउन — आयोजनाको अन्धकार अध्याय:
तर खुसी टिकेन। असार १, २०७८ (जुन १५, २०२१) मा मेलम्ची नदीमा विनाशकारी बाढी आयो। ठूला-ठूला ढुङ्गा र लेदोले हेडवर्क्स पुरिएर गयो। पहुँचमार्गका पुलहरू र निर्माण क्याम्पहरू बाढीले बगायो। आयोजनाका आठ जना कर्मचारी — तीन चिनियाँ, तीन भारतीय र दुई नेपाली — बाढीमा बेपत्ता भए।
अगस्त २०२१ को थप बाढीले झनै ठूला ढुङ्गा र मलबा ल्याएर हेडवर्क्स क्षेत्रलाई पूर्ण रूपमा भुमरी पार्यो।
दुई ठूला बाढीका कारण हेडवर्क्स क्षेत्र २०–२४ मिटर मलबाभित्र पुरिएको थियो। तर सुरुङचाहिँ बन्द गरिएकाले सुरक्षित रह्यो।
झन्डै तीन देखि चार लाख घन मिटर लेदो, ढुङ्गा, बालुवा र गिट्टीले हेडवर्क्स क्षेत्र पुरिएको थियो।
अनुसन्धान संस्था Prakriti Resources Centre का अनुसार २०२१ को मेलम्ची बाढीले पारेको कुल आर्थिक क्षति US$ ५०० मिलियन सम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।
बाढीको कारण: नोभेम्बर २०२३ मा ADB ले प्रकाशित गरेको प्रतिवेदनले यो बाढी अत्यधिक वर्षा, २०१५ को भूकम्पले जम्मा गरेको मलबा, हिमताल विस्फोट (GLOF) र पहिरोको संयुक्त परिणाम भएको बताएको छ। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव र पहाडको क्षय हुँदो भूगोलले मेलम्ची जस्ता हिमाली नदीहरूलाई झनै अप्रत्याशित बनाइरहेको छ।
५. वर्तमान अवस्था (अप्रिल २०२६ सम्मको अद्यावधिक)
बाढीले हेडवर्क्स पुरेपछि पनि काठमाडौंमा पानी आपूर्ति पूर्ण ठप्प भएन। सिनोहाइड्रोले अस्थायी संरचना बनाएर पानी पठाउन सफल भयो। तर यो अस्थायी व्यवस्था वर्षायाम थाल्नेबित्तिकै बन्द गर्नुपर्ने हुन्छ, किनभने मनसुनको बाढीमा लेदो र मलबा सुरुङमा पस्यो भने पुरै पूर्वाधार नष्ट हुन सक्छ।
"रोक-चल" को दुष्चक्र: जुन २०२३ देखि मेलम्चीले मनसुनको सम्भावित खतराको कारण उपत्यकामा पानी आपूर्ति रोक्यो। यो विराम दुई महिनाको भनिएको थियो, तर बिराम महिनौं लम्बियो — जसले उपत्यकाबासीलाई सडकमा ओर्लिन बाध्य गर्यो।
डिसेम्बर १९, २०२३ मा मेलम्ची खानेपानी विकास समितिले सिनोहाइड्रोसँग हेडवर्क्स र सुरुङ सफाइ गर्ने सम्झौता गर्यो। जनवरी १५, २०२४ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले अस्थायी संरचनामार्फत पानी वितरणको पुनः उद्घाटन गरे।
हेडवर्क्स स्थानान्तरण: ADB को प्राविधिक समूहले र पछि सरकारले पनि हेडवर्क्स सार्ने निर्णय गर्यो। नयाँ हेडवर्क्स मेलम्चीको मुहानबाट करिब एक किलोमिटर माथि सर्कथली क्षेत्रमा बनाउने प्रस्ताव छ।
बजेट भाषणमा अर्थमन्त्री वर्षमान पुनले मेलम्चीको हेडवर्क्स सार्ने नीतिगत व्यवस्था गरेका छन्। अहिले अम्बाथानस्थित पुरानो हेडवर्क्स क्षेत्र बाढीले पुरिएको अवस्थामा छ।
हेडवर्क्स र सुरुङ सार्नुपर्ने भएकाले नयाँ बोलपत्र आह्वान गर्नुपर्ने छ। कार्यकारी निर्देशक अन्सारीका अनुसार नयाँ ठाउँमा कहिलेसम्म हेडवर्क्स बन्ला र काठमाडौंमा स्थायी रूपमा पानी कहिले आउला, यो अझ अनिश्चित छ।
पुनर्निर्माण सन् २०२५ मा सुरु गरेर २०२८ सम्म सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।
नयाँ हेडवर्क्सको अनुमानित लागत: नयाँ हेडवर्क्स र सुरुङ निर्माणको प्रारम्भिक अनुमान रु. ३ देखि ४ अर्ब छ।
काठमाडौंमा पानीको वर्तमान यथार्थ: काठमाडौं उपत्यकामा हाल मेलम्ची नदीको दैनिक १७ करोड लिटर (१७० MLD) पानी थपिँदा औसत दैनिक ३० करोड लिटर (३०० MLD) पानी आपूर्ति हुने अनुमान छ। तर उपत्यकाको कुल माग ५० करोड लिटर (५०० MLD) प्रतिदिन छ — जुन हाल कहिल्यै पूरा भएको छैन।
मनसुनमा सुरुङ बन्द: वर्षायाममा खोलाको लेदो सुरुङमा पस्ने र क्षति गर्ने भएकाले, मनसुन सुरु हुनेबित्तिकै पानी पथान्तरण रोकिन्छ। गत वर्ष असार ८ गतेदेखि काठमाडौंमा पानी पथान्तरण रोकिएको थियो र माघ १ गतेबाट मात्रै पुनः सुरु भएको थियो। अर्थात् वर्षको लगभग ७–८ महिनामात्रै मेलम्चीको पानी उपत्यकाले पाउँछ।
६. स्थानीयका गुनासा र वातावरणीय प्रभाव: कसले बहन गर्छ कुर्बानी?
काठमाडौंबासीका लागि जीवनरेखा बनेको यो आयोजनाको भार सबैभन्दा बढी सिन्धुपाल्चोक, हेलम्बु र मेलम्ची क्षेत्रका स्थानीय बासिन्दाले बोकेका छन् — तर बदलामा उनीहरूले पाएको भने थोरै छ।
स्थानीयका प्रमुख गुनासाहरू:
- रोयल्टी र क्षतिपूर्तिको अभाव: मेलम्ची, याङ्ग्री र लार्के क्षेत्रका किसान, गोठाला र व्यवसायीहरूले आफ्नो जमिन र स्रोत गुमाए। सामाजिक उन्नयन कार्यक्रम (Social Upliftment Program — SUP) अन्तर्गत स्वास्थ्य केन्द्र, विद्यालय भवन र आयआर्जनका कार्यक्रमहरू सुरुमा सञ्चालन गरिए तापनि पछि आर्थिक अभाव र व्यवस्थापकीय जटिलताले यी कार्यक्रमहरू कमजोर भए।
- बाढी र पहिरोको जोखिम: मेलम्ची बजारसहित हेलम्बु क्षेत्रका धेरै बस्तीहरू २०७८ को बाढीले नष्ट गर्यो। स्थानीयहरू अझै पुनर्वासको प्रतीक्षामा छन्।
- स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार काठमाडौंका अधिकारीहरू याङ्ग्री र लार्केको पानी पनि उपत्यकामा लैजान चाहन्छन्, तर स्थानीयहरू उचित क्षतिपूर्ति, सुरक्षा र सम्मान चाहन्छन्।
वातावरणीय प्रभाव: मेलम्ची नदीको पानी पथान्तरणपछि नदीको मूल बहाव (Minimum Environmental Flow) कायम राखिएको छ कि छैन, यो प्रश्न अझ विवादास्पद छ। नदीको मासिक न्यूनतम प्रवाह ल्यान सकिने पानीभन्दा कम भए नदीको पारिस्थितिकी प्रणाली, माछाको वासस्थान र तटवर्ती कृषि ध्वस्त हुन सक्छ। हेलम्बु र मेलम्ची क्षेत्रका स्थानीय बासिन्दाहरूले नदीको पानी घटेपछि खेतीमा समस्या आएको र माछाहरू हराएको गुनासो गरेका छन्।
ADB को नोभेम्बर २०२३ को प्रतिवेदनले पनि चेतावनी दिएको छ कि "२०२१ को विपत्तिका भूवैज्ञानिक प्रक्रियाहरू — पहिरो, तलछट थुप्रिनु र कटान — आउँदो समयमा पनि जारी रहनेछन्।" यसको अर्थ हो, यो क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनसँगै खतरा बढ्दो छ।
सामाजिक क्षतिपूर्ति कार्यक्रमको अवस्था: ADB को ऋण जून ३०, २०२१ मा बन्द भयो। त्यसपछि सामाजिक उन्नयन कार्यक्रम सरकारी स्रोतबाट सञ्चालन गरिने भएको थियो, तर स्रोत अभावमा यी कार्यक्रमहरू कमजोर छन्।
७. दोस्रो र तेस्रो चरणका योजनाहरू: याङ्ग्री र लार्केको सपना
मेलम्चीको पानी मात्रै काठमाडौंको पानी समस्याको अन्तिम समाधान होइन — यो कुरा योजनाकारहरूलाई पहिलेदेखि थाहा थियो। त्यसैले मेलम्ची आयोजनाको दोस्रो र तेस्रो चरणमा याङ्ग्री र लार्के नदीको पानी पनि उपत्यकामा ल्याउने महत्वाकाङ्क्षी योजना रहेको छ।
याङ्ग्री र लार्केको पानी ल्याउने योजना: मेलम्चीको हेडवर्क्सको नजिक पश्चिमतर्फ लगभग ९ किलोमिटरको दूरीमा याङ्ग्री नदी र त्यसभन्दा थप २ किलोमिटर पूर्वमा लार्के नदी अवस्थित छ। यी दुवै नदीबाट थप-थप १७०–१७० MLD पानी ल्याउने गरी अध्ययन भइरहेको छ।
यो योजना पूरा भएपछि उपत्यकालाई कुल ५२० MLD पानी आपूर्ति गर्न सकिने लक्ष्य छ। याङ्ग्री र लार्के नदीबीच करिब २ किलोमिटरको सुरुङ खन्ने र त्यसलाई मेलम्ची पथान्तरण प्रणालीसँग जोड्ने योजना छ। याङ्ग्री नदीतर्फको पहुँचमार्ग निर्माण द्रुत गतिमा भइरहेको बताइन्छ। भविष्यमा हेडवर्क्सहरू सुरुङभित्र बनाइने योजना छ, जसले बाहिरी बाढी र पहिरोबाट सुरक्षित राख्न सकोस्।
व्यावहारिक चुनौतीहरू:
- जलवायु परिवर्तन र हिमताल विस्फोटको बढ्दो जोखिम।
- स्थानीय समुदायको प्रतिरोध र क्षतिपूर्तिको माग।
- बोलपत्र, ठेकेदार र भुक्तानी विवादका परम्परागत जटिलताहरू।
- नयाँ डिटेल प्रोजेक्ट रिपोर्ट (DPR) बनाउने र वित्त जुटाउने प्रक्रियाको लामो समयावधि।
पूर्व प्रधानमन्त्री KP शर्मा ओलीले सन् २०२४ सम्म याङ्ग्री र लार्केको पानी मेलम्ची प्रणालीमा थप्ने निर्देशन दिएका थिए। तर सो हुन सकेन। अहिले यो योजनाको पुनः मूल्याङ्कन गरिँदैछ।
८. निष्कर्ष र भविष्यको बाटो: मेलम्चीले सिकाएको पाठ
मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको यात्रा नेपालको समग्र विकासको यात्राको एउटा सूक्ष्मदर्शी प्रतिबिम्ब हो। यसमा सपना छ, महत्वाकाङ्क्षा छ, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग छ, प्राविधिक दक्षता पनि देखिन्छ — तर साथमा छन् भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता, संस्थागत दुर्बलता र प्राकृतिक प्रकोपका अप्रत्याशित वारहरू पनि।
मेलम्चीले नेपाललाई सिकाएका पाठहरू:
१. जलवायु जोखिमको मूल्याङ्कन पहिले: ADB को प्रतिवेदनले भनेको छ — "बाढी, पहिरो, तलछट थुप्रिने र कटानका प्रक्रियाहरू यस क्षेत्रमा अगाडि पनि जारी रहनेछन्।" कुनै पनि पूर्वाधार आयोजना सुरु गर्नुअघि जलवायु र भूगर्भीय जोखिमको गहिरो अध्ययन हुनुपर्छ।
२. संस्थागत स्थायित्व: आयोजनाको कार्यकाल (१९९८ देखि अहिलेसम्म) मा नेपालले कैयौं सरकारहरू फेर्यो। प्रत्येक सरकार परिवर्तनसँग आयोजनाको नेतृत्व र प्राथमिकतामा परिवर्तन हुन्थ्यो। दीर्घकालीन पूर्वाधार आयोजनाहरूलाई राजनीतिक उठापटकबाट मुक्त राख्न सक्षम स्वायत्त संस्थाको आवश्यकता छ।
३. स्थानीय समुदायको सहभागिता: जुन समुदायको नदी, जमिन र पर्यावरण प्रभावित हुन्छ, उनीहरूलाई योजनाको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। उचित क्षतिपूर्ति, रोयल्टी र विकासको हिस्सेदारी बिना स्थानीय समुदायको समर्थन टिकाउन कठिन हुन्छ।
४. ठेकेदार चयन र व्यवस्थापन: आयोजनामा दुई ठेकेदारहरू — पहिले CRCC र पछि CMC — सफल भएनन्। भ्रष्टाचारको आरोप र भुक्तानी विवादले समग्र आयोजनालाई वर्षौं पछि धकेल्यो। पारदर्शी ठेकेदार छनोट, कडा अनुगमन र समयमै भुक्तानी नेपालको विकास आयोजनाको अपरिहार्य शर्त हो।
५. बहु-स्रोत रणनीति: पूर्व जलस्रोत मन्त्री दीपक ज्ञवालीका अनुसार मेलम्ची नदी काठमाडौंका लागि सुझाव गरिएको ३० मध्ये एउटा मात्रै स्रोत थियो। केवल एउटै स्रोतमा निर्भर रहनु जोखिमपूर्ण छ। काठमाडौं उपत्यकाका स्थानीय नदी, वर्षाको पानी संकलन, भूमिगत जल र मेलम्ची — सबैको समन्वित उपयोग गर्नुपर्छ।
अन्तिम शब्द: अझ कहिलेसम्म?
अप्रिल २०२६ को आजको अवस्थामा मेलम्ची खानेपानी आयोजना एउटा त्रिशङ्कुको अवस्थामा छ। सुरुङ छ, जलप्रशोधन केन्द्र छ, पाइपलाइन छ — तर स्थायी हेडवर्क्स छैन। मनसुन सुरु हुनेबित्तिकै पानी बन्द हुन्छ, हिउँद र वसन्तमा खुल्छ। काठमाडौंबासी अझै ट्यांकरको पर्खाइमा छन्, धाराको लर्को लाम्छन् र मेलम्चीको नाममा ठगिन्छन्।
तर अझ पनि आशा छ। सर्कथलीमा नयाँ हेडवर्क्सको डिटेल अध्ययन भइरहेको छ। याङ्ग्री र लार्केतर्फको पहुँचमार्ग बन्दैछ। ADB को नयाँ परियोजना (SKVWSIP) अन्तर्गत थप लगानी आउन सक्छ। नेपालले यो आयोजनाबाट सिकेका गल्तीहरूलाई सच्याउने हिम्मत गर्न सक्यो भने, मेलम्चीको पानी एक दिन साँच्चिकै काठमाडौंका हर नलमा अविरल बग्नेछ।
मेलम्ची एउटा आयोजना मात्रै होइन — यो नेपालको इच्छाशक्ति, संस्थागत क्षमता र सुशासनको परीक्षा हो। यो परीक्षामा नेपाल उत्तीर्ण होस् — यही अपेक्षा लाखौं काठमाडौंबासीको छ।
स्रोत: मेलम्ची खानेपानी विकास समिति (MWSDB), एसियाली विकास बैंक (ADB), काठमाडौं पोस्ट, सेतोपाटी, रातोपाटी, Dialogue Earth, myRepublica, Rising Nepal Daily र विकिपिडिया — अप्रिल २०२६ सम्मका उपलब्ध सूचनाहरूमा आधारित।
Comments
Post a Comment